Từ xa xưa, chưng mâm ngũ quả trong ngày tết cổ truyền của gia đình Việt đã trở thành nét đẹp văn hóa truyền thống của tổ tiên, dân tộc ta để lại không biết tự bao đời. Vào dịp Tết Nguyên đán hàng năm, mỗi gia đình người Việt cho dù ở thành thị hay thôn quê, giàu sang hay nghèo khó, hầu như trên bàn thờ tổ tiên hoặc trên bàn tiếp khách cũng đều trưng bày một mâm ngũ quả. Và hẳn nhiên mâm ngũ quả ngày tết là màu sắc, là hình khối, hương thơm, là sản vật quanh năm người nông dân làm ra, dâng lên tổ tiên với ý nghĩa biết ơn về công sinh thành, tạo dựng. Có lẽ vậy, mà gia đình nào cũng cố thể hiện sao cho mâm ngũ quả ngày tết vừa đẹp mắt, vừa làm cho Tết Nguyên đán thêm sinh động hơn, thiêng liêng hơn, đặc biệt hơn là mang hàm ý những điều ước nguyện của gia đình mình trong năm mới.

Theo quan niệm của người phương Đông, con số 5 là con số thiêng liêng ứng với thuyết ngũ hành (kim, mộc, thủy, hỏa, thổ). Và căn cứ màu sắc trong triết lý phương Đông  thì mâm ngũ quả phải có 5 loại quả với 5 màu khác nhau: quả có màu xanh (như quả chuối)  ứng với mùa xuân (hành mộc); quả có màu vàng tượng trưng hành thổ; quả có các màu đỏ ứng với mùa hạ (hành hỏa); quả có màu trắng ứng với mùa thu (hành kim); quả có màu hơi đen ứng với mùa đông (hành thủy).

Mâm ngũ quả ở nông thôn miền Nam theo quan niệm xưa với các loại quả: mãng cầu ta, dừa, đu đủ, xoài, sung (Ảnh sưu tầm)

Tuy gọi là mâm ngũ quả, nhưng thật ra chẳng ai rõ quy định là phải chưng những loại quả gì trong ngày tết. Tùy theo quan niệm riêng của từng địa phương, với đặc trưng về khí hậu, sản vật sẵn có, mà người ta chọn ra các loại quả khác nhau để trưng bày mâm ngũ quả ngày tết thật vừa ý, thể hiện sinh động, cũng như làm cho quang cảnh ngày tết và không gian thờ cúng thêm ấm áp, rực rỡ, hài hòa với màu xanh tươi mát của mùa xuân và mang ý nghĩa triết học tâm linh, tín ngưỡng, thẩm mỹ. Và dù là loại quả gì, thì mâm ngũ quả ngày tết vẫn mang một ý nghĩa nhất định, thể hiện sự thiêng liêng và tấm lòng hiếu thảo của con, cháu trong gia đình dâng cúng lên tổ tiên. Và điều có ý nghĩa nhân văn là chứa đựng những ước vọng, lạc quan với những điều tốt lành của mỗi thành viên người trong gia đình người Việt mang theo khi bước sang năm mới.

Nghiên cứu tư liệu ghi lại, ở miền Bắc hầu như tất cả các loại quả đều có thể bày lên bàn thờ, kể cả quả mang vị cay, vị đắng, miễn sao mâm ngũ quả ngày tết phong phú màu sắc các loại quả và đẹp mắt là được. Còn người miền Nam thì có khác. Ở từng địa phương, thậm chí ở mỗi gia đình cũng có sự kiêng cữ riêng, chằng hạn như mâm ngũ quả ngày tết của người miền Nam hình như không bao giờ có mặt quả chuối, vì người ta quan niệm chưng loại quả này vào ngày đầu năm thì cả năm sẽ làm ăn vất vả, chúi nhủi; hay chưng quả cam thì trọn năm sẽ cam chịu với mọi điều…

Ngày nay, kinh tế - xã hội phát triển ngày càng phong phú, theo đó cuộc sống ngày một hiện đại hơn, cùng với sự giao lưu phong tục, văn hóa vùng, miền,… và cũng do các loại trái cây được sản xuất ngày càng nhiều (trái cây của vùng, miền, địa phương trong, ngoài nước), loại nào cũng thơm ngon, bổ dưỡng,… cũng như để dâng lên tấm lòng kính trọng, hiếu thảo cao nhất đối với tổ tiên và thể hiện sự phong phú đa dạng, sáng tạo về trang trí mỹ thuật, nghệ thuật từ con mắt thẩm mỹ và suy nghĩ độc đáo của mỗi người, nên mâm ngũ quả ngày tết ngày càng phong phú hơn; người ta cũng không còn cứng nhắc là phải chưng mâm ngũ quả đúng 5 loại quả nữa, mà có thể là “bát quả, cửu quả, thập quả”. Và nếu có nhiều hơn 5 loại quả, người ta có thể xếp thành hình tháp, hay xếp tự do, trang trí thêm sắc màu hoa, lá, cắm nến, để tạo ánh sáng hoặc kết những dây đèn điện tử nhiều màu chớp tắt xung quanh, nhìn rất hấp dẫn, vui mắt.

Mâm ngũ quả trong “Ngày hội cây trái ngon – an toàn” hàng năm tại huyện Chợ Lách, Bến Tre (Ảnh: T.Tr)

Dù có nhiều hơn 5 loại quả hay ít nhất cũng là bốn loại quả (mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài), các loại quả đó dù trưng bài trên đĩa hay mâm, thì người ta vẫn gọi theo cách xưa là “mâm ngũ quả”. Bởi từ lịch sử xa xưa của ông cha ta mâm ngũ quả ngày tết đã được xác lập như là một sản phẩm văn hóa vật thể, hàm chứa một ý nghĩa sâu xa nhất định và là nét đẹp tinh hoa văn hóa truyền thống vốn có của dân tộc ta.

Có thể nói mâm ngũ quả đã đi vào đời sống tâm linh, tín ngưỡng của dân tộc Việt, nên ta thường thấy trưng bày mâm ngũ quả ở các lễ hội, những ngày kỷ niệm truyền thống của địa phương, hay ở lễ cưới, lễ giỗ trong gia đình Việt và cuộc thi trong tổ chức các sự kiện ở mỗi địa phương. Tuy vậy, mâm ngũ ngày Tết Nguyên đán vẫn là có ý nghĩa nhất và đã trở thành di sản văn hóa của tổ tiên để lại.

Ngày tết cổ truyền của người Việt có rất nhiều phong tục, thú vui, trò chơi truyền thống, song trong mỗi gia đình Việt hầu như không thể thiếu hương hoa và mâm ngũ quả được đặt trang trọng lên bàn thờ để giữa nhà. Và có thể khằng định đầu tiên là sự sum họp gia đình, họ tộc và bàn thờ bao giờ cũng là nơi linh thiêng nhất, phù hợp nhất, nên không thể thiếu bát hương và mâm ngũ quả. Tuy mỗi vùng miền cách trưng bày mâm ngũ quả mỗi nơi có khác nhau, nhưng tựu trung mâm ngũ quả trên bàn thờ ngày tết vẫn là nơi hội tụ của hồn quả, hương cây, của nếp văn hóa dân tộc và của ý nguyện cầu bình an, khỏe mạnh, đủ ăn, gia đình gặp nhiều điều may mắn… của người dân Việt. Trước bàn thờ mọi người cùng thắp nén hương thơm tưởng nhớ đến tổ tiên, người dân Việt dù ở phương trời nào, đến ngày tết cổ truyền vẫn không bỏ qua tục lệ này như một sự nhắc nhở cho bản thân và cho con cháu về cội nguồn của mình.

Trải qua biết bao biến đổi của thiên nhiên, bao thăng trầm của lịch sử, bao thời gian, nhưng gia đình Việt vẫn duy trì được mâm ngũ quả ngày tết và ngày càng phát triển phong phú. Điều đó càng chứng tỏ dân tộc ta luôn biết giữ gìn những điều quý báu, tốt đẹp, những bản sắc văn hóa độc đáo của dân tộc Việt, mà quy luật đất trời cũng như của tổ tiên, dân tộc ta tạo dựng nên từ bao đời nay để lại cho chúng ta được thừa hưởng.