Nằm ở trung tâm thị xã Bến Tre, bảo tàng tỉnh là một trong số ít ngôi nhà được xây dựng từ đầu thế kỷ 20 hiện còn lại ở Bến Tre, trên diện tích hơn 1,4 ha. Trước ngôi nhà là dòng sông Bến Tre êm ả, gió mát và những tán cây cổ thụ bao quanh tạo cho nơi đây sự yên tĩnh và mát mẻ quanh năm. Ngôi nhà được xây dựng để làm Dinh Tham biện, Dinh Tỉnh trưởng từ thời Pháp thuộc đến năm 1975. Đây cũng là nơi diễn ra nhiều sự kiện lịch sử đấu tranh cách mạng của nhân dân Bến Tre trong hai thời kỳ kháng chiến. Từ ngày 26-11-1960 đến 26-5-1962, người chiến sĩ tình báo – đại tá, liệt sĩ anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân Phạm Ngọc Thảo đã hoạt động bí mật trong lòng địch với cương vị là Tỉnh trưởng tỉnh Kiến Hòa của chính quyền Việt Nam Cộng hòa. Xác định được tầm quan trọng của bảo tàng tỉnh là nơi sưu tầm, bảo quản, trưng bày những hiện vật có liên quan đến quá trình hình thành của Lịch sử - Văn hóa vùng đất Bến Tre, đặc biệt là giai đọan lịch sử cách mạng, để phục vụ công tác nghiên cứu lịch sử cũng như giáo dục truyền thống cho nhân dân, nhất là thế hệ trẻ, ngày 20-10-1981, Ủy ban nhân dân tỉnh Bến Tre đã chính thức cho sử dụng ngôi nhà này làm bảo tàng của tỉnh.

Trên cơ sở Phòng Bảo tồn - Bảo tàng được thành lập từ năm 1976, Bảo tàng Bến Tre đã có một cơ ngơi khá khang trang để phát huy tốt vai trò của mình. Lúc mới thành lập, bảo tàng chỉ có vài cán bộ trình độ chuyên môn còn hạn chế, nhưng đến nay đã có 20 cán bộ có trình độ từ trung cấp đến đại học, trong đó 1 thạc sĩ, 9 cán bộ đại học chuyên ngành bảo tàng. Bảo tàng đã không ngừng đổi mới để đáp ứng kịp nhu cầu và nhiệm vụ chính trị của đơn vị.

Công tác nghiên cứu – sưu tầm

Đây là khâu rất quan trọng trong việc quyết định sự hình thành và phát triển của Bảo tàng Bến Tre. Lúc mới thành lập, bằng lòng nhiệt tình và ý thức trách nhiệm trước lịch sử, những cán bộ sưu tầm đã mang về nhập kho bảo tàng nhiều hiện vật có giá trị trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ. Đây là cơ sở để bảo tàng tổ chức những cuộc triển lãm đầu tiên phục vụ yêu cầu nhiệm vụ chính trị lúc bấy giờ, từ đó công tác sưu tầm, gìn giữ và phát huy hiện vật được nhân dân trong tỉnh đồng tình ủng hộ, có nhiều gia đình sẵn lòng tặng cho bảo tàng rất nhiều hiện vật mà không hề có yêu cầu gì, điển hình như ông Nguyễn Văn Tư ở ấp Phước Khánh, xã Phước Mỹ Trung, huyện Mỏ Cày; bà Phan Thị Nỉ ở xã Sơn Phú, huyện Giồng Trôm; bà Huỳnh Phương Thảo ở phường 17, Quận 3, TP Hồ Chí Minh; bà Đồng Thị Thanh Hồng ở số 744/2, Nguyễn Kiệm, TP.HCM; ông Nguyễn Văn Quang ở ấp 2, xã Vĩnh An, huyện Ba Tri, và còn rất nhiều những tấm lòng, những nghĩa cử cao đẹp của nhân dân không thể kể hết ra đây.

Từ năm 2002 đến nay, bảo tàng đã tổ chức 4 đợt sưu tầm có tính chất quy mô trong phạm vi toàn tỉnh, đã sưu tầm được 6.934 hiện vật bổ sung cho các bộ sưu tập hiện vật trong kho, trong đó có những hiện vật quý hiếm mà trước đây kho bảo tàng chưa có, với sự đóng góp nhiệt tình của quý thầy cô và các bạn sinh viên Cao đẳng khoa Bảo tàng khóa 4, 5 và khóa 9, trường Đại học Văn hóa TP.HCM.

Công tác kiểm kê – bảo quản

Công tác kiểm kê – bảo quản hiện vật được xác định là một bộ phận không thể thiếu và tách rời với các khâu công tác khác vì nó quyết định cho sự phát triển sự nghiệp bảo tàng. Ngoài mục đích làm sáng tỏ nội dung, ý nghĩa, giá trị và tình trạng bảo quản hiện vật, công tác kiểm kê hiện vật còn có vai trò đặc biệt quan trọng là “đăng ký, kiểm kê các hiện vật nhập vào kho, để cho các hiện vật đó trở thành tài sản chính thức và vô giá của nhà nước, được bảo vệ theo quy định của pháp luật và luật di sản văn hóa.”

Tuy nhiên, so với yêu cầu của việc lưu giữ trên 13.709 hiện vật với nhiều chất liệu và lọai hình khác nhau, hơn 120kg tiền kim lọai, hàng trăm hiện vật khảo cổ đã khai quật liên tiếp trong những năm gần đây, diện tích kho hiện nay vẫn chưa đủ để bảo quản tốt hiện vật theo đúng phương pháp khoa học, và sự phát triển theo chuẩn của một bảo tàng tổng hợp của tỉnh. Về nguyên tắc, việc bảo quản được phân chia theo từng kho chất liệu riêng và hình thành những sưu tập theo nội dung hay niên đại khác nhau.

Cho đến cuối năm 2006, bước đầu Bảo tàng Bến Tre đã định hình xây dựng các sưu tập hiện vật phản ánh nội dung, tính chất của một bảo tàng tổng hợp như sau:

-Phân lọai theo chất liệu: Có 7 bộ sưu tập gồm sưu tập gốm sứ; sưu tập kim lọai; sưu tập gỗ; sưu tập mây tre; sưu tập giấy; sưu tập vải; sưu tập da; sưu tập xương và sưu tập sừng.

-Phân lọai theo niên đại: Có 9 bộ sưu tập, trong đó các bộ sưu tập hiện vật của Bảo tàng Bến Tre khá đa dạng về chất liệu, phong phú về lọai hình, nội dung và niên đại. Các bộ sưu tập này đã phản ánh sinh động quá trình phát triển, cũng như đặc trưng tiêu biểu của lịch sử - văn hóa vùng đất Bến Tre. Đó là bộ sưu tập hiện vật di chỉ Giồng Nổi; bộ sưu tập tiền kim lọai có niên đại từ rất sớm (sưu tập hiện vật khảo cổ di chỉ Giồng Nổi có niên đại 2000 – 2500BP). Các sưu tập này được trưng bày tại Bảo tàng.

Công tác trưng bày và tuyên truyền

Công tác trưng bày là ngôn ngữ, là bộ mặt hoạt động của bảo tàng, là cầu nối của bảo tàng với công chúng, cho nên trong những năm gần đây Bảo tàng Bến Tre thường xuyên đổi mới nâng cao chất lượng về nội dung lẫn hình thức trong trưng bày. Từ năm 2001 đến nay, ngoài trưng bày cố định về lịch sử cách mạng kháng chiến và thành tựu kinh tế - xã hội của tỉnh, bảo tàng còn tổ chức 40 cuộc triển lãm, trưng bày theo từng chuyên đề phục vụ các ngày lễ, tết hàng năm (các dịp lễ lớn như 17-1; 3-2; 30-4; 19-5; 2-9; 22-12) tại nhà trưng bày thành tựu, phòng truyền thống Đồng Khởi và mở rộng đến các huyện Chợ Lách, Mỏ Cày, Châu Thành và Bình Đại. Ngoài ra, còn phối hợp với Bảo tàng Lịch sử Việt Nam tại TP.HCM và Bảo tàng Văn hóa Dân tộc ở Thái Nguyên trưng bày một số hình ảnh hiện vật tiêu biểu của 53 dân tộc và một số hình ảnh, hiện vật di chỉ khảo cổ học Hoàng thành Thăng Long.

Bảo tàng còn tổ chức trưng bày tại các di tích cấp quốc gia như di tích Nguyễn Đình Chiểu, di tích Đồng Khởi; nhà ông Nguyễn Văn Trác (nơi ở và làm việc của cố tổng bí thư ĐCSVN Lê Duẩn); cây da đôi; nhà lưu niệm nữ tướng Nguyễn Thị Định; nhà lưu niệm kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát.

Thuyết minh phục vụ khách tham quan là khâu công tác cuối cùng của hoạt động bảo tàng, vì nó phản ánh hoạt động của các khâu công tác từ khâu tổ chức – hành chánh cho đến kiểm kê – bảo quản. Có thể nói, hoạt động bảo tàng đều nhằm vào mục đích cuối cùng là phục vụ khách tham quan. Lượng khách đến tham quan bảo tàng và các di tích năm sau cao hơn năm trước, bình quân hàng năm có khoảng 170.000 lượt khách trong và ngoài nước đến tham quan, học tập và nghiên cứu. Để phục vụ ngày càng tốt hơn, Bảo tàng Bến Tre rất quan tâm đến trẻ hóa đội ngũ cán bộ thuyết minh và được đào tạo qua trường lớp, có kiến thức chuyên sâu về lịch sử, văn hóa, xã hội, có trình độ ngoại ngữ tương đối để có thể trực tiếp giới thiệu với khách nước ngoài.

Để tuyên truyền giáo dục truyền thống cách mạng sâu rộng trong nhân dân, nhất là thế hệ trẻ, bảo tàng đã tổ chức thành công 3 cuộc thi: Tìm hiểu lịch sử Bến Tre trước khi có Đảng cho đến thời kỳ chống Pháp và Mỹ qua trưng bày bảo tàng; tìm hiểu lịch sử Đồng Khởi Bến Tre; tìm hiểu Luật Di sản văn hóa. Mỗi đợt có trên 10.000 bài dự thi, đa số là học sinh, sinh viên. Song song đó, bảo tàng còn in và xuất bản các tờ gấp giới thiệu di tích; sách “Bến Tre – Bảo tồn và phát huy di sản văn hóa”; phối hợp với Viện Khảo cổ học Việt Nam xuất bản tạp chí Khảo cổ học, giới thiệu “Di chỉ Giồng Nổi và công tác khảo cổ học ở Bến Tre”.

Cùng với hoạt động bảo tàng, việc gìn giữ tôn tạo và phát huy giá trị lịch sử được đặc biệt quan tâm như đầu tư kinh phí trùng tu, sửa chữa, xây dựng và mở rộng các di tích, tiêu biểu như di tích lịch sử cấp quốc gia Nguyễn Đình Chiểu, ngã ba cây da đôi, Đình Tân Thạch, Đình Phú Lễ, Đồng Khởi, đầu cầu tiếp nhận vũ khí Bắc – Nam, chứng tích cuộc thảm sát 286 người dân vô tội do thực dân Pháp tiến hành năm 1946 ở Cầu Hòa, xã Phong Nẫm, khu lưu niệm Nguyễn Thị Định, nhà lưu niệm Huỳnh Tấn Phát, …để có điều kiện phục vụ được tốt hơn.

Đến nay có 13 di tích được Bộ Văn hóa Thông tin công nhận là di tích cấp Quốc gia, 3 di tích cấp tỉnh, trên 40 bia tượng được xây dựng và 6 nhà trưng bày truyền thống được phân bổ đều khắp các huyện trong tỉnh. Hiện nay, bảo tàng đang lập hồ sơ và chờ quyết định công nhận di tích cấp quốc gia của Bộ Thông tin và truyền thông cho Nguyễn Từ Đường và nhà cổ Hương Liêm. Bên cạnh đó, bảo tàng còn thực hiện nhiều chương trình mục tiêu cấp quốc gia về văn hóa phi vật thể như nghệ thuật hát sắc bùa Phú Lễ, lễ hội đu bầu, tang lễ người già, các hình thức diễn xướng dân gian Bến Tre.

Với sự nỗ lực, phấn đấu và phát triển, năm 2006 Bảo tàng Bến Tre đã được UBND tỉnh công nhận là bảo tàng hạng ba.