Tôi hỏi anh Hòa: “Trước cơn sốt truy tìm mai nguyên liệu, theo anh, lượng mai vàng hiện còn ở nông thôn Bến Tre chừng bao nhiêu? Liệu rồi đây mai có còn đủ thời gian để lớn mà cung cấp cho người săn mai?” Theo đánh giá của anh Hoà, mai trồng hay mai mọc dại trong vườn ở nông thôn còn không hơn 30% so với 10 năm trước đây, mà trong 30% đó, cũng chưa ngoài 5% có dáng đẹp để có thể lọt vào “mắt xanh” các tay săn mai. Chớ còn tới “mai rài”, mai để làm “kiểng thời trang”, mai trồng cắt cành chưng hoa, không thiếu gì. Hiện nay, thính nhạy với thị trường, nhiều người gieo hạt trồng mai nguyên liệu cả mẫu đất.”

Tạo hồn cho mai

Anh Hòa còn là kỹ thuật viên hướng dẫn trồng mai vàng của Hội Sinh Vật Cảnh Nguyễn Văn Trung, Bến Tre. Anh cho biết về cách xử lý cây mai nguyên liệu và vô chậu mai qua kinh nghiệm tích lũy của mình: “Khi bứng mai về, để cây mai ở chỗ râm mát, giữ bầu đất khô ráo, không tưới từ 3 – 5 ngày. Kế đến cắt bỏ bớt thân cây, đưa mai về dáng thế mà ta muốn chơi sau này, chậm nhất là 5 ngày sau khi bứng. Đưa về dáng thế xong, phải che đậy bầu đất lại và chùi rửa thân cây thật sạch để loại bỏ nấm bệnh, kích thích mầm ngủ. Bấy giờ, mở bầu ra để xử lý rễ. Loại bỏ 50 – 60% đất bầu. Chú ý khi cắt bớt đầu rễ ta không thoa gì cả. Tiếp tục giữ bầu khô ráo. Ở công đoạn vô chậu, chọn chậu thích hợp với đường kính miệng chậu phải lớn hơn đường kính bầu rễ ít nhất 20 cm; chậu có lồng sâu, tạo điều kiện thoát nước tốt. Đưa phân hỗn hợp vào chậu (mụn dừa mới: 40%, trấu mới: 35%, đất thịt phơi khô, băm nhỏ: 10%, phân bò hoai: 10%, cát xây dựng: 5%). Với phần thân cây, sau khi được chà rửa sạch, bôi thuốc hoặc keo lên vết cắt xong, xịt nước ướt đều thân cây rồi lấy bao nylông trùm kín toàn thân, không cho thoát hơi ra ngoài. Cứ 4-5 ngày mở bao nylông ra, xịt nước ướt toàn thân rồi cột lại. Chu kỳ trên duy trì cho đến khi cây ra tược đều, mỗi tược có chừng 3 lá thì mở bao nylông trên thân ra, không cần che đậy gốc nữa. Và tiếp theo là tạo dáng cho mai, yếu tố quyết định giá trị nghệ thuật cao thấp cho một tác phẩm mai vàng.”

Cây mai vàng rất mẫn cảm với thời tiết, ví như vào năm nhuần như năm Bính Tuất 2006, không khéo mai sẽ trổ hoa không đúng ngày Tết. Còn thông thường, để mai trổ hoa đúng ngày Tết, mai vàng trồng ở miền Nam được người ta lảy lá mai trước ngày mùng 1 Tết từ 13 –15 ngày, nhưng từ Phú Yên trở ra đến Nam đèo Hải Vân (Đà Nẵng) là 30 ngày, từ Bắc đèo Hải Vân ra đến Quảng Trị là 35 ngày. Về kinh nghiệm lảy lá mai để mai trổ hoa đúng ngày Tết, anh Hòa cho biết: “Mai trồng ở miền Nam ta cần vận dụng 4 qui luật là khí hậu nóng trổ nhanh, lạnh trổ chậm; lượng nước tưới đầy đủ trổ nhanh, thiếu nước trổ chậm; giống hoa ít cánh trổ nhanh, nhiều cánh trổ chậm; đọt bung lá non làm cho mai trổ chậm và trổ không tập trung”.

Khi lảy lá mai, cần quan sát độ to của nụ hoa để quyết định lảy lá vào ngày 15 hay 13 tháng chạp (âl), hay sớm hơn nữa. Trên cùng một cây mai, nhánh nào có nụ hoa nhỏ thì lảy lá trước, nụ hoa to lảy lá sau. Ví như đã chọn lảy vào ngày 15 âl, thì từ thời điểm đó đến Tết cần chia ra 2 giai đoạn để theo dõi, điều chỉnh cho mai trổ đúng lúc, áp dụng 4 qui luật trên để đến ngày 23 âl nụ hoa phải bung vỏ lụa. Khi nụ cái bung vỏ lụa, bên trong có từ vài nụ đến 10 nụ hoa con lớn nhỏ khác nhau, mỗi nụ hoa con này sẽ nở thành 1 hoa mai. Từ sáng 24 đến chiều 30 Tết, tiếp tục điều chỉnh nước tưới, nắng, gió để đến sáng mùng 1 Tết mai sẽ trổ 50-60% tổng số nụ trên cành. Như vậy là bạn đã thành công rồi đó.

Mai vàng “cành đùi ếch”

Trong tạo cành, cành có dáng đầu voi đuôi chuột (cành đùi ếch) rất khó tạo, nhưng được giới chơi mai tâm đắc, đánh giá rất cao. Nghệ nhân Nguyễn Văn Trạng (Đồng Tháp) nói về cảm thích của mình: “Từ cây mai nguyên liệu, sau khi cắt bỏ cành, lá mà ta có được một cội mai mang thế kiểng ở thân là đầu voi đuôi chuột cùng bộ rễ tỏa đều xuống mặt đất là điều hết sức khoái chí, đã con mắt. Với tầm dáng đó thì thiên nhiên đã ưu đãi 50% giá trị nghệ thuật, phần còn lại là do thủ thuật của người nuôi dưỡng, chăm sóc mai. Càng kỳ công cho nó thì sau đó sẽ có những “tác phẩm” mai vàng càng giá trị.”

Quan sát cây mai có dáng đầu voi đuôi chuột-cành đùi ếch của ông Nguyễn Minh Chiếm, ngụ phường 4, thị xã Bến Tre, tôi thấy cây mai này thuộc dáng một cốt, gốc có hoành hơn 80 cm, cây cao 3 mét và điểm đặc sắc là thân của nó tự bóp nhỏ dần từ gốc lên ngọn (không cắt ngọn), đó là một cây mai đầu voi đuôi chuột thật sự. Ở các cành cũng thế, cốt cành (người xưa gọi là cậy) nào cũng như cái đùi ếch gắn vào thân mai, tủa đều ra gần sát gốc cho tới ngọn mai. Ông Chiếm cho biết, cây mai này có trước năm 1968, sau đó ông mua về nuôi dưỡng, cho mai vào bồn đất đặt trước sân nhà ông chừng 7 năm qua. Mới đây, các đại gia săn mai ở miền Tây đã đến tận nhà ông, gợi giá cây mai này là 100 triệu đồng(?) Ông Chiếm phấn khích, cười vui nhưng nói rằng ông trồng mai là để chiêm ngưỡng nét đẹp của mai, giữ hồn cho mai chớ chẳng nghĩ đến chuyện mua bán. Còn với cây mai vàng của ông Mười Cử (xã Tân Thạch, Châu Thành, Bến Tre), cây có tuổi thọ trên 140 năm, cao 3,5 mét, từ gốc lên 0,5 mét cây chia ra nhiều nhánh, tạo thành hình chóp nón, xuân về nở hoa rực rỡ. Thế nhưng vì thiếu tiền xây nhà, ông đã bán cây mai trên cho một người ở Tiền Giang với giá 200 triệu đồng vào dịp Tết 2005. Giá kỷ lục hơn nữa phải kể đến cây mai vàng của ông Trịnh Văn Thành (phường 4, thị xã Vĩnh Long). Cây mai này được chưng trước cổng Bảo Tàng Vĩnh Long dịp Tết Bính Tuất 2006, cây cao 3 mét, điểm đặc sắc là “giàn chi” của nó với rất nhiều cành, nhánh tua tủa ra như chân rồng. Tuy toàn thân cây mai này không lớn bằng cây mai của ông Chiếm, nhưng người ta vẫn trả giá 400 triệu đồng, còn ông Thành đưa mức là 650 triệu đồng ông mới bán.

Bên cạnh còn có mai vàng bonsai, “mai kiểng thời trang”. Người chơi mai bonsai lắm công phu, phải bỏ ra rất nhiều thời gian để thu mình thân mai nhỏ lại theo những dáng thế độc đáo, lạ lẫm, nhiều chậu mai bonsai bán chục triệu đồng. Tuy nhiên trong giới chơi cây kiểng, mai bonsai không được đánh giá cao vì coi bộ nó “ăn gian” ở phần hoa nở rực rỡ nhưng tỷ lệ thân và lá (thu nhỏ) không đạt so với một cây kiểng bonsai đúng bổn. “Mai kiểng thời trang” ư? Nghệ nhân Võ Thanh Sơn, người chuyên làm kiểng thú ở Vĩnh Thành (Chợ Lách) giải thích: “Đó là những cây mai vàng mới 1-2 năm tuổi, được những nghệ nhân cây kiểng Chợ Lách cắt cành, ép dáng, vô chậu nhưng qua tay nghề chăm sóc độc đáo của mình, mai cho hoa rực rỡ đón 3 ngày Tết với giá khá mềm: 100.000-200.000 đồng/chậu. Đây là nghề đang được bà con nhà vườn Vĩnh Thành làm đại trà. Có điều, những chậu mai ấy mua về rồi thì rất khó dưỡng.”

Người chơi mai rất chú trọng đến bộ rễ, thân và cành, nhánh của cây mai vì ngày xuân nó được lảy lá chỉ trơ thân, cành, hoa. Cho nên một tác phẩm mai vàng sẽ không đẹp, đặc sắc nếu thiếu các yếu tố nghệ thuật về thế dáng, điều này người thưởng lãm “sành điệu” sẽ dễ dàng nhận ra.